EU-energiepakket moet energietransitie versnellen en energie betaalbaarder maken
Op 10 maart presenteerde de Europese Commissie een omvangrijk energiepakket. Met dit pakket reageert de Commissie op de aanhoudende energiecrisis, de hoge energieprijzen en de noodzaak om Europa minder afhankelijk te maken van geïmporteerde fossiele brandstoffen.
Het pakket bestaat uit vijf onderdelen: het Citizens Energy Package; de Clean Energy Investment Strategy; een strategie voor Small Modular Reactors (SMR’s), een ondersteuningspakket voor de financiering van energie-efficiëntie; en een nieuw Nuclear Illustrative Programme (PINC). Samen moeten deze initiatieven de energietransitie versnellen, investeringen mobiliseren en burgers actiever betrekken bij het energiesysteem.
Voor de medeoverheden zijn de voorstellen relevant omdat zij een belangrijke rol spelen in de regionale energietransitie, ruimtelijke ordening, infrastructuurplanning en ondersteuning van lokale initiatieven.
Citizens Energy Package: burgers centraal in het energiesysteem
Met het Citizens Energy Package wil de Europese Commissie burgers meer betrekken bij de energietransitie. Het pakket combineert maatregelen voor betaalbaarheid, consumentenbescherming en actieve deelname aan het energiesysteem.
De Commissie stelt onder meer voor om energiebelastingen te verlagen waar mogelijk en om netwerkkosten te beperken door lokale energieproductie en energiedelen te stimuleren. Wanneer energie lokaal wordt geproduceerd en gedeeld, kan volgens de Commissie een deel van de druk op het elektriciteitsnet worden verminderd en kunnen investeringen in nieuwe netinfrastructuur worden beperkt.
Een belangrijk element is de verdere ontwikkeling van energiegemeenschappen. In zulke samenwerkingsverbanden kunnen burgers, mkb-bedrijven, boeren en lokale organisaties gezamenlijk energie produceren, opslaan en delen. De Commissie ziet deze gemeenschappen als een instrument om burgers meer controle te geven over hun energievoorziening en om lokale betrokkenheid bij de energietransitie te vergroten.
Daarnaast wordt ingezet op flexibiliteit in het energiesysteem. Door flexibele contracten en vraagsturing – waarbij huishoudens hun energieverbruik aanpassen aan het aanbod van elektriciteit – kunnen huishoudens volgens de Commissie tot 40 procent besparen op hun energierekening.
Het pakket bevat ook voorstellen om consumenten beter te beschermen. Een gedragscode voor energieleveranciers moet zorgen voor meer transparantie en betere bescherming tegen agressieve marketingpraktijken. Daarbij is er extra aandacht voor kwetsbare groepen.
Een centraal onderdeel van het pakket is de aanpak van energiearmoede. Lidstaten worden verplicht om hier structureel beleid voor te ontwikkelen. De Europese Commissie zal daarnaast een nieuwe oproep lanceren binnen het LIFE-programma om projecten te financieren die nationale, regionale en lokale overheden ondersteunen bij het bestrijden van energiearmoede. Ook wordt de bestaande Europese aanbeveling over energiearmoede later in 2026 geactualiseerd, met aanvullende analyses en voorbeelden van succesvolle beleidsmaatregelen.
Clean Energy Investment Strategy: investeringen mobiliseren voor de energietransitie
De Clean Energy Investment Strategy richt zich op de enorme investeringsopgave die nodig is om het Europese energiesysteem te verduurzamen. Volgens de Europese Commissie is tussen 2026 en 2030 jaarlijks ongeveer 660 miljard euro nodig voor investeringen in energie. Na 2030 stijgt dit bedrag naar ongeveer 695 miljard euro per jaar.
Deze investeringen zijn niet alleen nodig voor nieuwe energieproductie, zoals hernieuwbare energiebronnen, maar vooral ook voor infrastructuur, energieopslag, netwerken en energiebesparing bij eindgebruikers.
Omdat publieke middelen niet voldoende zijn om deze investeringen te financieren, wil de Commissie privaat kapitaal beter mobiliseren. Een belangrijk instrument daarbij is het gebruik van garanties via Europese programma’s zoals InvestEU. Daarnaast heeft de Europese Investeringsbank (EIB) aangekondigd de komende drie jaar meer dan 75 miljard euro aan financiering beschikbaar te stellen voor energieprojecten.
Een deel van deze middelen wordt ingezet voor strategische infrastructuurinvesteringen, bijvoorbeeld in elektriciteitsnetten. Dit moet bijdragen aan de doelstellingen van het Europese Grids Package, dat zich richt op de modernisering en uitbreiding van elektriciteitsnetwerken.
De strategie bevat daarnaast voorstellen voor nieuwe bedrijfsmodellen die investeringen voor burgers en bedrijven toegankelijker maken. Voorbeelden zijn energy-as-a-service en social leasing, waarbij huishoudens en mkb-bedrijven gebruik kunnen maken van duurzame technologieën zonder hoge aanschafkosten.
Een ander belangrijk element is de zogenoemde energie-water-nexus. De Commissie benadrukt dat energie- en watergebruik sterk met elkaar verbonden zijn. Investeringen moeten daarom gericht zijn op oplossingen die zowel energie als water besparen, bijvoorbeeld bij industriële processen of in stedelijke infrastructuur.
Om de samenwerking met investeerders te versterken, zal de Commissie in 2026 een Energy Transition Investment Council oprichten. Dit platform moet de dialoog tussen de EU en de investeringsgemeenschap structureel verbeteren.
Europese strategie voor Small Modular Reactors
Met de Strategy for Small Modular Reactors (SMR’s) wil de Europese Commissie de ontwikkeling en uitrol van een nieuwe generatie kernreactoren versnellen. Deze kleinere, modulaire reactoren kunnen volgens de Commissie een belangrijke rol spelen in een koolstofarm energiesysteem.
SMR’s zijn ontworpen om flexibeler en sneller te bouwen te zijn dan traditionele kerncentrales. Ze kunnen elektriciteit en warmte leveren voor verschillende toepassingen, waaronder industriële processen, stadsverwarming, waterstofproductie en energievoorziening voor datacenters.
De Europese Commissie verwacht dat de totale capaciteit van SMR’s in de EU tegen 2050 kan oplopen tot tussen de 17 en 53 gigawatt. Om deze ontwikkeling mogelijk te maken, zet de EU in op een sterke Europese industriële basis en een robuuste toeleveringsketen.
De Europese SMR-industriealliantie, waarin inmiddels honderden organisaties samenwerken, werkt aan een beperkt aantal prioritaire projecten. Daarnaast wil de Commissie investeringen stimuleren via programma’s zoals InvestEU, het Innovation Fund en mogelijke belangrijke projecten van gemeenschappelijk Europees belang (IPCEI).
Naast financiering is ook regelgeving een belangrijk aandachtspunt. Lidstaten worden aangemoedigd om nauwer samen te werken op het gebied van vergunningverlening en veiligheidsbeoordelingen, bijvoorbeeld via gezamenlijke evaluaties of een vrijwillige coalitie van toezichthouders.
Energie-efficiëntie: sleutel voor betaalbare energie
Het Support Package for Energy Efficiency Financing benadrukt dat energiebesparing een van de belangrijkste instrumenten is voor het bereiken van de Europese klimaatdoelen.
Gebouwen spelen hierin een centrale rol. In de EU zijn gebouwen verantwoordelijk voor ongeveer 36 procent van het energiegebruik en ongeveer 40 procent van de energiegerelateerde CO₂-uitstoot. Tegelijkertijd is ongeveer driekwart van de bestaande gebouwen volgens huidige normen energie-inefficiënt.
Om de klimaatdoelen te halen moet het tempo van renovaties aanzienlijk omhoog. De Europese Commissie stelt dat de renovatiegraad minstens moet verdubbelen en dat renovaties bovendien diepgaander moeten zijn.
De jaarlijkse investeringsbehoefte voor energie-efficiëntie wordt geschat op ongeveer 370 miljard euro tot 2030, waarvan ruim 240 miljard euro nodig is voor de renovatie van gebouwen.
Hoewel de Europese begroting al meer middelen bevat voor energiebesparing dan in eerdere perioden, blijft er een grote investeringskloof bestaan. Daarom benadrukt de Commissie het belang van betere samenwerking tussen nationale, regionale en lokale programma’s en het bundelen van projecten om investeringen aantrekkelijker te maken voor financiers.
Nuclear Illustrative Programme: kernenergie in de Europese energiemix
Het Nuclear Illustrative Programme (PINC) schetst de verwachte ontwikkeling van kernenergie in de Europese Unie tot 2050. Volgens de Europese Commissie blijft kernenergie een belangrijk onderdeel van de energiemix in verschillende lidstaten, vooral vanwege de bijdrage aan energiezekerheid en CO₂-reductie.
De totale nucleaire capaciteit in de EU kan volgens de Commissie tegen 2050 variëren tussen ongeveer 70 en 144 gigawatt, afhankelijk van levensduurverlengingen van bestaande centrales en de bouw van nieuwe installaties.
Om deze capaciteit te realiseren is naar schatting ongeveer 241 miljard euro aan investeringen nodig. Tegelijkertijd zijn er grote uitdagingen op het gebied van de nucleaire toeleveringsketen, brandstofvoorziening en de beschikbaarheid van gekwalificeerd personeel.
Ook toepassingen buiten elektriciteitsproductie krijgen aandacht, zoals warmtevoorziening, waterstofproductie en medische radio-isotopen.
Vervolgstappen
De voorstellen uit het energiepakket gaan nu de Europese wetgevingsprocedure in. Het Europees Parlement en de Raad zullen hun standpunten bepalen en vervolgens onderhandelen over de definitieve wetgeving.
Bronnen
Commission presents measures to increase EU’s energy independence and affordability – Persbericht Europese Commissie
COMMUNICATION FROM THE COMMISSION TO THE EUROPEAN PARLIAMENT AND THE COUNCIL on the Citizens Energy Package – Europese Commissie
COMMUNICATION FROM THE COMMISSION TO THE EUROPEAN PARLIAMENT, THE COUNCIL, THE EUROPEAN ECONOMIC AND SOCIAL COMMITTEE AND THE COMMITTEE OF THE REGIONS Clean Energy Investment Strategy – Europese Commissie
COMMUNICATION FROM THE COMMISSION Nuclear Illustrative Programme presented under Article 40 of the Euratom Treaty – Final (after the opinion of the EESC) – Europese Commissie
Door:
Leah Corsmit, Huis van de Nederlandse Provincies.
